Murat Belge etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Murat Belge etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

27 Aralık 2015 Pazar

Geçmişin İcadı:Genesis-Köken Romanlarına Açılan Eleştirel Pencere


Kıvanç Özcan

Murat Belge’nin ulusal anlatıları konu aldığı ve Türklerin kökenine dair yazılan temel kitapları incelediği çalışması Genesis: “Büyük Ulusal Anlatı” ve Türklerin Kökeni, sadece 20. yüzyılın başındaki ulusçu akımların yükselişleri anlamak açısından değil, günümüzdeki milliyetçi-ırkçı eğilimleri yorumlamak açısından da yararlı bir kaynak.

Yaşanan travmalar ve yeni bir kimlik ihtiyacı, büyük ulusal anlatıların ortaya çıkışını tetikler. Osmanlı'nın çöküşü de Türklerin kökenlerine yönelik düşüncelerin ortaya çıkmasına ortam hazırladı.

Türklere bir “köken” bulmak amacıyla yola koyulan yazarlar ve düşünürler, genel olarak Orta Asya’yı Türklerin ilk yurdu ve ortaya çıkış coğrafyası olarak tasvir ederler. Köken anlatılarındaki bu teritoryal boyutu, mitolojik anlatılar süsler. Belge’nin çalışması, Türk ırkçılarının mitolojik hayvan olarak kurdun üzerinde uzlaşmadan önce kartalı ve aslanı tercih ettiklerini anlatıyor (Belge, 2008: 9).

13 Aralık 2015 Pazar

Ben, Biz, Onlar



Murat Belge

(…) İnsan, dünyaya, birey olarak doğar; öte yandan, şimdiye kadarki bütün tarihin kanıtladığı gibi, toplumsal bir varlıktır, herşeyini borçlu olduğu toplumdan ayrı varolamaz. Her “ben” böylece, şu ya da bu biçimde örgütlenmiş ve tanımlanmış bir “biz” grubunun üyesi olur.

“Ben”i bir “biz”in üyesi haline getirmenin en doğal ve dolaysız yolu dildir. Böylece, aynı dili konuşan insanlar, yani sonuçta bir “millet”, oldukça doğal ve organik görünen bir “topluluk” yaratır. Şüphesiz bunun içinde de bir çok ayrım vardır; aynı şehirden, aynı semtten olanlar, aynı okuldan veya aynı takımdan olanlar, aynı meslekten veya aynı görüşten, inançtan olanlar gibi. Bunların her biri zaman ve koşullara göre “biz” haline  gelip aynı millet içinde, ama kendi dışında kalanları “onlar” haline getirebilir.

“Biz” ve “onlar” ilişkisi, belirli bir gerilim taşıyan ilişkidir. Her zaman, içinde bir çatışma potansiyeli barındırır. Bu potansiyelin hangi dereceye kadar gerçekleşebileceği son analizde,   bütün bu “biz”leri içine alan toplumsal bütünün  “çatışma kültürü”ne  bağlı bir şeydir. (Hatta, belki “toplumsal bütün”de, “son analizde” nitelemesi için yeterli değildir. “Son analizde” gibi bir nitelemeyi belki de “dünya” için saklamalıyız. Ama “toplumsal bütün” ya da “toplumsal formasyon” bugünün koşullarında hala oldukça anlamlı bir birim.) Toplumda bu kültür önemli dozda “şiddet” ögesi barındırıyorsa, “biz”ler arasında çıkacak çatışmaların şiddet oranının yükselmesi de doğaldır.
  
“Çatışma kültürü” dediğim şey de sonunda bir soyutlamadır, elbette. En azından kendi başına bir varlık değil, bir bileşke. Örneğin, verili bir toplumda varolan  “korku”, “kaygı” “güvensizlik” gibi duyguların ve psikolojik yapılanmaların dozu da orada olabilecek çatışmaların niteliğinde belirleyici rol oynar, yani “çatışma kültürü” dediğim bileşkenin ögesidir.

Fakat bir toplumsal formasyon içindeki bütün ayrı ayrı “biz”ler, genellikle, tek bir büyük “biz” halinde bir araya gelir ve bu biçimiyle başka toplumsal formasyonlar (kural olarak, “milletler”)  karşısında kimliğini edinir. Dolayısıyla, öbürleri “onlar” olur. Bu “biz”ler ve “onlar” arasında olması istenen ya da olabileceği varsayılan ilişki o toplumun “çatışma” kültürü”nün önemli belirleyicilerinden biridir.


İnsan toplumsal yaşamak zorunda bir varlık olduğuna göre, toplumlar ve topluluklar birlikte  yaşamayı kolaylaştıracak çeşitli kurallar ve değerler üretirler. Özellikle elle tutulmaz değerlerin “biz”lik ruhunu yaşatacak, teşvik edecek, diri tutacak özellikte olması önemlidir. Bunun oluşumu aslında büyük ölçüde kendiliğinden, “yapıcı özne”leri olmayan bir süreçtir. En genel anlamda eğitimin elle tutulur ve tutulmaz kurumları çerçevesinde  ortaya çıkan pratiğe göre belirlenir. Dolayısıyla “biz” in kendini tanımlamakta başvurduğu kavramlar, değerler de gene toplumsal formasyonun genel kültürü ve ideolojisiyle yakından ilgilidir. (…)

 Türkiye Dünyanın Neresinde, sayı; 150-152

Toplumsal formasyon; Ekonomik, politik, ideolojik ve teorik bir dizi pratiğin oluşturduğu bütün.


5 Aralık 2015 Cumartesi

Erken Dönem Irkçılığı

Murat Belge
15/06/2007 

Birileri ha bire 'Türkiye'de ırkçılık yoktur, hiç olmamıştır' veya 'Türkler ırkçı olamaz' diye yazar dururlar. Onlar böyle yazarken, Türkiye'de ırkçılığın ikinci dalgası iyice kabarmış ve toplumu sarmış durumda. Bu nedenle, bu işin başı ve sonrası, nihayet gelinen nokta, başı ile sonu arasındaki farklılaşmalar hakkında bir şeyler söylemek gerekiyor.
Milliyetçiliğin Türkçü kanadı, ta başından beri, koyu bir ırk ideolojisiyle birlikte yürümüştür.
Üç tarz-ı siyaset içinde 'Osmanlıcı' veya 'İslamcı' yerine 'Türkçü' yolu seçen ve bunun propagandasını yapanlar, Rusya'dan gelen Türkler, genellikle Tatarlar ve Azerilerdi. Gelgelelim, bu 'öncü' milliyetçilerin ideolojisindeki 'ırk' öğesini, daha sonraki dünya tarihinde gördüğümüz 'saldırgan ırkçı' anlayışlardan farklılığı içinde değerlendirmek doğru olur. Bu çeşit 'Pan-Türkizm', kendisinden çok daha güçlü ve etkili bir 'Pan-Slavizm'in tepkisel ürünüydü. Dolayısıyla 'saldırgan'dan çok 'savunma' ihtiyacının bir sonucuydu.
Pan-Slavizm içinde yok olmaktan korkan bu Rusya Türkleri, Türklük dünyası içinde tek egemen devlet konumunda olan Osmanlı devleti altında yaşayan aydınlara 'Türkçü' bir anlayış aşılamaya çalıştılar ve başarılı da oldular. Enver gibi elinin altında her türlü yayılmacı ideolojinin bulunmasını isteyenler bundan kısmen yararlandılar.
Doktor Nâzım veya Bahaettin Şakir gibi bu ideolojiyi tam benimseyenler ise İttihat ve Terakki politikalarının olabilecek en olumsuz biçimi almasına her durumda katkıda bulundular.
Daha geniş bir bağlamda konuya baktığımızda, İkinci Dünya Savaşı'na kadar ırkçılığın 'nelere kadir' olduğunun tam anlaşılmadığını da bir yere kaydetmek gerekebilir. Gerçi ideolojinin, en masum haliyle de, son derece kötü niyetler taşıdığı belliydi, ama gene de, bu sonuçlar henüz pratikte ortaya çıkmamıştı.
Bir de, 'ırk' kelimesi, her zaman, çok kesinlikli bir tanım düşünülerek kullanılmıyordu. Örneğin Mehmed Akif 'Kahraman ırkıma bir gül' derken, gerçekten böyle tanımlanmış bir 'ırk'ı kastetmiyordu. James Joyce da, Portre'nin sonunda, 'ırkımın yaratılmamış vicdanı' diye bir tamlama yapar. Bu örneklerde 'ırk', pek iyi tanımlanmamış, tanımlanması da zaten pek kolay olmayan 'belirli bir insan topluluğu' veya daha da gelişmiş olarak, bugün 'insan soyu' diyeceğimiz bir bütün anlamında söylenmektedir.
Bu erken dönemde intelligentsia arasında bile ırkçılık politikası bütün mantıkî sonuçlarıyla anlaşılmamışken, halk arasında yayılmış olması zaten beklenemezdi.
Ama Cumhuriyet dönemine girildiğinde, değişen dış konjonktürün de etkisiyle, durum ciddi bir biçimde değişti. Buna yarın devam edeyim.

http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=224133


Çin Hakkında





Murat Belge
30/09/2007 

Gene bir yolculuk, gene Londra. Arabada havaalanına giderken, Myanmar, yani bizim bir zaman Burma, bir zaman da Birmanya adıyla tanıdığınız ülke hakkında haberler... Bir 'kalkışma' var, anlaşılan; yıllar ve yıllardır süregelen askeri yönetimde, anlaşılan, bıçak kemiğe dayanmış! Güneydoğu Asya ülkelerinde 'bıçak' genellikle bir tür diktatörlük, 'kemik' ise Budist rahiplerdir. 

Vietnam sürecinin başladığı günleri hatırlıyorum. Diem'ler, daha sonra Kao Ki, bu arada kendini yakan Budist rahipler... Nereden nereye! Ama şimdi Birmanya'nın rahipleri de sadaka kaplarını ters çevirmişler. Bu haber ciddi haber!
Sokağa dökülenler, Aung'un evinin önünde sevgi, Çin Elçiliği'nin önünde protesto gösterisi yapmış. Bu ikinci olguyu radyodaki haberlerden işitince gözümde uzun bir süreç ve bugünkü sonuçları canlanır gibi oldu: Çin! 

Cemal Süreya'nın dizesi (aklımda doğru kalmışssa): 'Saat Çin'i vurdu: pirinçç...' Bu, evet, bir Çin, koskocaman, karmaşık, girift. Bir de bu, Myanmar halkının protesto ettiği Çin var. Pakistan'da kim olursa olsun tek Hindistan'a dost olmasın- her diktatörü desteklemeye hazır olan Çin Halk Cumhuriyeti. İran Şahı'nın dostu ve müttefiki 'üç dünya teorisi' çerçevesinde, 'dost' olduğu ülkenin içişlerini, yani despotizmanın derecesini şiddetini, rezaletini, sorgulamamayı, taahhüt eden Çin Halk Cumhuriyeti. 

Çin Halk Cumhuriyeti'nin 'dış politikası' dendiğinde, Sudan'dan daha nerelerden geçtikten sonra şimdi Myanmar'da yeniden yüzeye varan bu çizgi geliyor aklıma.
Çin Halk Cumhuriyeti'nin 'iç politikası' dendiğinde ise, daha pek çok olayın arasında öncelikle Tiananmen gözümün önünde canlanıyor. 

Sırf manşetlere uygun düşen, 'çarpıcı' bir olay olduğu için bu Tiananmen'i ötekiler arasından çekip çıkarmıyorum. Çin tarihinde ciddi bir ayrım, bir dönemeç olduğuna inandığım için bunu vurgulama ihtiyacını duyuyorum. Tiananmen'den önce Çin Komünist Partisi, başka birçok yerde olduğu gibi epey başarısız bir biçimde ve başka birçok yerde olduğundan biraz daha oportünist bir üslupla, ülkede komünizmi kurmaya çalışıyordu. 'Başka yerler' diyorum, çünkü bu çabaların benzerleri dünyada vardı: Tiananmen'den bu yana benzersiz bir vites değişikliği oldu sanki: kapitalizmi kurmaya çalışan bir Komünist Parti'yle karşılaştık. Tiananmen, çok başka sorunlardan kaynaklanan bir başkaldırma olsa da, bu dönüşün sinyaline dönüştü. 

Şu dönemde, bir süreden beri, ucuz Çin mallarının dünya pazarlarını kapladığını görüyoruz. Arada bir, bu malların niteliği üzerine bir tartışma başlatabilecek olaylar patlak veriyor. Örneğin, Çin'de yapılan oyuncakların bunlarla oynayan çocukların sağlığını bozacak maddeler içerdiği haberi yayılıyor. Muhtemelen doğru olan bu gibi yöntemlerin, dış politikada Pakistan'ı, İran Şahlığı'nı, Myanmar'ı destekliyor olmaktan çok da farklı olduğunu söyleyemeyiz. Aynı mantık: Çin, güçlenmek, 'star' olmak istiyor. Bunu gerçekleştirmek üzere 1949'dan beri iktidarı elinde tutan aygıt ve kadro, 'zehirli boya' veya 'zehirli demokrasi' gibi ayrıntılara hiç kulak asmadan burnunun doğrultusunda yürümekte kararlı. 

'Irkçılık' denen olayı, tarihi çerçevede, Batı'da doğmuş ve orada etkili olmuş bir düşünce biçimi olarak tanımış, öğrenmişlerdir. Temelde, Batı'nın Batılı-olmayana uyguladığı bir şeydir. Irkçılığın Batılı olmayan biçimleri üstüne, ondan da önce, böyle bir şeyin mümkün olup olmadığı üstüne pek düşünmemişizdir.
Önümüzdeki dönemde Çin bizi bu konularda kafa yormaya zorlayacak sanıyorum.


http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=234336

Adalet: Murat Belge



Murat Belge


Bir toplumu meydana getiren halk, hayatında adalet kavramının geçerli olduğuna dair inancını kaybederse, öyle bir toplum kolay kolay iflah olmaz.

Doğulu, Ortadoğulu toplumlarda, bu 'adalet' özlemi çok daha köklüdür, nedeni de gayet basit: onsuz yaşadıkları inancı çok daha eskidir.
Onun için bizde İkinci Meşrutiyet ilan edildiğinde, sokaklara dökülen ahali, Fransız Devrimi'nden öğrenilen üç talebe bir de dördüncüsünü eklemişti: 'Hürriyet, müsavat, uhuvvet', evet. Ama eklenen o dördüncü, hepsinin önündeydi: 'Adalet, hürriyet, müsavat, uhuvvet.'

Tabii bunların böylece bağırılması, burada olan olayı bir 'devrim' olmaktan çıkarır. İnsanlar sokağa çıkmış 'adalet!' diye bağırıyorlarsa, kendilerine var olandan 'daha adil' bir adalet sağlayacak bir 'otorite'yi çağırıyorlar demektir. Durum buysa, bundan çıkarılacak sonuç da basit: bu insanlar devrim mevrim yapmamış... Devrimi yapan, 'adalet' diye bağırma gereğini duymaz, çünkü bundan böyle adaleti kendisi sağlayacaktır, zaten devrimi de bunun için yapmıştır.

İkinci Meşrutiyet 'devrim'imizde hava bu değildi ve olan da zaten devrimden başka bir şeydi. Belki bu öz Türkçe 'devrim' reolojizmi de Türk bilinçaltında 'révolution' kavramının nasıl algılandığını anlatıyor bize. 'Devrim', besbelli, 'devirmek'ten gelen bir şey. Oysa 'révolution'un, en azından kâğıt üzerindeki anlamı, bir şeyi 'devirmek'ten çok yeni bir şeyi 'kurmak' olmalı. Bizde ve bizim gibi toplumlarda ise (Marx ile Engels'in daha çok mektuplaşmalarında sık sık değindikleri şekilde) iktidarların sık sık alaşağı edilmesi alışılmış bir olaydır.

Ama 'iktidardaki' değişti diye, iktidarın yapısı değişmez, yani 'yeni' bir şey kurulmaz.
Böyle olunca da, 'Meşrutiyet ilan edildi' diye -bunun ne anlama geldiğini anlayıp- sokağa dökülen atalarımız, her şeyden önce 'adalet' diye bağırmışlardı. Bir 'devrilen' olduğuna göre, bir de 'onun yerine çıkan' olacaktı. Bu, her kimse, 'biz'den başka biriydi, tanım gereği. 'Adalet' diye bağırarak, bir öncekinden daha 'âdil' olmasını sağlamaya çalışıyordu o tarihteki atalarımız.

Sonra daha başka 'devrim'ler de yaşadık, ama bu temel durum değişmedi. 'Adalet' ihtiyacı da azalmadı. Bugün gene bir sarsıntı olsa, sokaktaki adamın içgüdüsel tepkisi 'adalet' diye bağırmak olur. Bir toplum 'demokrasi'yi öğreninceye kadar bu iş böyle gider zaten.

Ama bu bir kısırdöngü. 'Adalet'in bir türlü sağlanamadığı bir toplumda da demokrasi olmaz, demokrasi yönünde kaydadeğer bir kıpırtı olmaz. Niye olsun ki?

  
Bugünlerde Türkiye'de, 'adalet' denince, 301. madde çevresinde dönen birtakım davalar ve onların karşısında takınılan çeşitli tavırlar akla geliyor. Aslında Türkiye dışında da herkesin aklına gelen bu (dünkü yazıda söylediğim gibi, şu günlerde, 301'den açılmış davalar, Türkiye'nin imgesini oluşturuyor Avrupa'da). Olli Rehn, örneğin, bunları 1000 kere anlattığını söyleyip "Bu tür maddeleri uygulayıp yazarları ve gazetecileri yargılayan bir ülkenin AB üyeliğini düşünemiyorum" diyor. Ama Adalet Bakanı Cemil Çiçek de yargıç ve savcıların 'ince ayar' yaptığını söyleyip, 'sabırlı' olmamızı salık veriyor. Bu iki yaklaşımın uyuşmazlığı ortada. Ama Cemil Çiçek ve benzerleri demokrasiyi herkesin aklına geleni söylemesi olarak anladıkları için olsa gerek, Rehn'in dediğiyle bu 'sabır' tavsiyesinin bir arada var olabileceğine inanıyorlar.

301 ve onun çevresinde dönenler şüphesiz çok önemli. Bu ülkede 'adalet' kavramının bir yere oturmadığının göstergesi olarak devam edip gidiyorlar ('Hukukçular Derneği'nin yanı sıra vazifeşinas savcıların da katkılarıyla). Ama bu toplumda insanların 'adalet' kavramıyla selamı sabahı kesip haklarını kendi bildikleri biçimde aramalarının asıl nedeni bunlar değil. 301 ve benzerlerinden çok farklı yerlerde olan öyle şeyler var ki, onların olduğu bir ülkede, 'adalet' kelimesinin herhangi bir anlamı olduğuna inanmak mümkün değil. İlk cümleme döneyim: adalet kavramının geçerliliğine inancını yitirmiş bir toplum, kolay kolay iflah olmaz.


http://www.radikal.com.tr/yazarlar/murat-belge/adalet-793166/

'Adab-ı Muaşeret' Olarak Modernleşme





Murat Belge
09/09/2007 

Türkiye'de 'Batılılaşma' bir 'devlet kararı' olarak ortaya çıktı ve çıktıktan sonra da, hiçbir zaman gerçek bir anlamda toplumsallaşmadı.
'Emir-kumanda' toplumlarında, tanım gereği, fazla tartışma olmaz; tartışma olmayınca, düşünce fazla değişmez, entelektüel boyut derinleşmez, sığ kalır. 'Batılılaşma/modernleşme'den yana olanlar da onu olabildiği en yüzeysel şekliyle kabul ettiler, benimsediler.

Böylece 'Batılılaşma/modernleşme' bir 'adab-ı muaşeret' meselesi olarak kavrandı ve benimsendi veya benimsenmedi. Büyük toplumsal dönüşümler ister istemez davranışları değiştirir; bir zaman sonra, dönüşümün sonuçlarına göre yeni bir 'adab-ı muaşeret' oluşur. Bizde -pek çok işimizde görülen tersliklere uygun olarak- 'adab-ı muaşeret' önde gitti.

Pascal'ın ünlü sözü, diz çöker, gözlerimizi yumar ve ağzımızı bir şeyler mırıldanıyor gibi oynatırsak, arkadan, bir süre sonra, dua etmeye de başlarmışız. Bu, 'Türk Batılılaşması'nı oldukça iyi özetliyor: "Başına şapka giy, kravat tak, günün vaktine göre, rastladıklarına 'günaydın' ve 'tünaydın' de, Batılı olursun."
Batı, bir şeyler yapmış ve 'Batılı' olmuş. Sen, onun yaptıklarının bazılarının bazı sonuçlarını taklit edeceksin ve bununla 'Batılı' olacaksın. Oysa bununla 'Batılı' filan olunmuyor. Olsa olsa, 'batıcı' olunuyor -kelimenin bütün anlamlarıyla.
Batı'nın 'adab-ı muaşeret'i, Osmanlı'nın son dönemlerinde burada tanınıyor ve büyük çoğunluğu İstanbul'da yoğunlaşan seçkinler de buna ayak uydurmaya çalışıyordu. Bu süreç içinde gayrimüslim kesim de bir 'aktarma' işlevi görüyordu, çünkü Batı'yı onlar daha önce 'içselleştirmişti' ('özümlemişti' demek, o kesim için bile fazla iddialı olabilir).

Bu durum da, ideolojide kalıcılaşan bir tutumun kaynağı olmuştur: beğendiğin için birini taklit ediyorsun ve taklit etmek zorunda kaldığın için kendine kızıp ona da düşman oluyorsun.

Osmanlı'nın son döneminin seçkinleri, birtakım firelerle, aynı kuşaklar olarak, Cumhuriyet döneminin ilk seçkinleri olacaklardı. Bu aşamada, geleneksel yapının yeni 'adab-ı muaşeret'i kısıtlayan yanları da ortadan kaldırılacaktı. 'Engelleyici' yapının ortadan kalkması, tanımı gereği, 'özgürleştirici' olur (bu bir 'totolojik' cümle aslında). Ama öyleyse, bu sefer başka birileri için, önceki dönemin 'engelleyici' yapılarından hoşnut olanlar için 'engelleyici' veya 'kısıtlayıcı' bir evreye girilmiş demektir. Öyle de oldu. 'İsteyen fes, isteyen şapka giysin' demek bu kültür ve bu ideolojide mümkün değildi. 'Fes giymek yasayla yasaklanmış, şapka giymek yasayla zorunlu hale getirilmiştir' kültürü ve ideolojisiydi bu.
Onu giymek, bunu giymek, bu, sonuçta bir yaşama tarzı, onun için de 'adab-ı muaşeret'e giren bir şey. 

Yaptığın işi genel-temel felsefesini sindirmeden yapıyorsan, o işin politikasını yüzeyselleştiriyorsun, biçimselleştiriyorsun, yani 'adab-ı muaşeret'e indirgiyorsun demektir. Ama bunu yapınca, bu dünyanın harcında ciddi bir yeri ve payı olan 'politika' (ayrıca, her türlü ciddi 'düşünce') intikamını alır, yani 'adab-ı muaşeret' denen şeyi politize eder. O zaman, yakana taktığın karanfil politik olur ve şimdi yaptığımız gibi mayo/haşema tartışarak politika yapmış oluruz.



http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=232383

30'larda Irkçılık

16/06/2007 Murat Belge

İkinci Meşrutiyet'le Harb-i Umumî'nin sonu, yani 1908-18 arası 10 yıllık dönem, Yusuf Akçura'nın yazdığı Üç Tarz-ı Siyaset kitabındaki 'tarz'lardan birini daha ciddi ölçüde geçersizleştirdi: bu, 'pan-İslamizm' siyasetidir. Abdülhamid'in İslamcı bir siyaset yaparak imparatorluk içinde tutmayı umduğu, Avrupa kıtasında Arnavutlar ile Asya kıtasında Araplar, bundan böyle talihin yıldızını ulusal çizgide aramak üzere, ayrılıp gittiler. Osmanlılık zaten çoktan bitmişti.

Geriye Türkçülük kalıyordu.

Ama bu, kimin için böyleydi? Şüphesiz intelligentsia için. Geniş halk kitleleri, 'tarz-ı siyaset'in filan farkında değildi.